پژوهشنامه بازرگانی

پژوهشنامه بازرگانی

آسیب‌شناسی فرآیند استانداردگذاری رفع تعهد ارزی در ایران از منظر حسابداری و گزارشگری مالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
بهار ذاکری 1
مژگان صفا 2
سیدعباس برهانی 1
1 گروه حسابداری، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
2 استادیار، گروه حسابداری، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
10.22034/ijts.2025.2066089.4166
چکیده
در سال‌های اخیر، سیاست رفع تعهد ارزی به‌عنوان ابزار کنترلی بانک مرکزی برای مدیریت منابع ارزی کشور در دستور کار قرار گرفته است. با این حال، فقدان استانداردهای شفاف حسابداری و عدم انسجام نهادی در اجرای این فرآیند، چالش‌های متعددی را برای شرکت‌های صادرکننده، حسابرسان و نهادهای ناظر به‌وجود آورده است. این چالش‌ها منجر به کاهش شفافیت، کاهش قابلیت مقایسه گزارش‌های مالی و تضعیف کارایی سیاست‌های ارزی شده‌اند. لذا هدف این پژوهش، آسیب‌شناسی فرآیند استانداردگذاری رفع تعهد ارزی در ایران است. این پژوهش با رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون انجام شده است. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با خبرگان حوزه حسابداری، حسابرسی و سیاست‌گذاری مالی، گردآوری و با تکنیک کُدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شده‌اند. خبرگان مصاحبه شونده 16 نفر می‌باشند که به روش گلوله برفی انتخاب شدند. یافته‌ها نشان می‌دهند که فرآیند رفع تعهد ارزی با پنج تم اصلی مواجه است: ضعف چارچوب نظری و مقرراتی، ناهماهنگی نهادی و تضاد بین سازمانی، ناکارآمدی در گزارشگری مالی، چالش‌های اجرایی و ساختاری، کاستی در آموزش و توانمندسازی حرفه‌ای. هر یک از این تم‌ها با مجموعه‌ای از کُدهای محوری و مفهومی حمایت شده و به تبیین ریشه‌ای ناکارآمدی استانداردگذاری می‌پردازند. وجود خلاء جدی در حوزه استانداردهای حسابداری مرتبط با رفع تعهد ارزی و تعارضات بین بخشی، ضرورت بازنگری در نظام نظارتی و تدوین استانداردهای خاص در این حوزه را آشکار می‌کند. یکی از نتایج اجرایی مهم در این راستا ضرورت تدوین یک استاندارد اختصاصی برای رفع تعهد ارزی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نبود یک استاندارد حسابداری مستقل و شفاف در این زمینه منجر به برداشت‌های متفاوت شرکت‌ها و حسابرسان شده است و سازمان حسابرسی و هیئت تدوین استانداردهای حسابداری باید با همکاری بانک مرکزی، یک استاندارد ملی در حوزه رفع تعهد ارزی تدوین کنند و این استاندارد باید به صراحت روش‌های تسعیر ارز، زمان شناسایی درآمد و افشای کامل فرآیند بازگشت ارز صادراتی را مشخص نماید.
کلیدواژه‌ها
تعهد ارزی
استانداردگذاری
حسابداری
گزارشگری مالی

موضوعات

عنوان مقاله English

A Pathology of the Standardization Process for Eliminating Foreign Exchange Obligations in Iran: An Accounting and Financial Reporting Perspective

نویسندگان English

Bahar Zakeri 1
mojgan Safa 2
Seyyed Abbas Borhani 1
1 Department of Accounting, Qo.C., Islamic Azad University, Qom, Iran
2 Department of Accounting, Qom Branch, Islamic Azad University, Qom, Iran.
چکیده English

In recent years, the Central Bank of Iran has adopted the policy of eliminating foreign exchange commitments as a measure to control and manage the country’s foreign currency resources. However, the absence of transparent accounting standards and institutional coherence in implementing this policy has created multiple challenges for exporting companies, auditors, and supervisory bodies. These challenges have led to reduced transparency, weakened comparability of financial reports, and diminished effectiveness of currency policies. Therefore, the purpose of this study is to diagnose the challenges and shortcomings of the standardization process of eliminating foreign exchange commitments in Iran. The study was conducted with a qualitative approach using thematic analysis. Data were collected through semi-structured interviews with 16 experts in accounting, auditing, and financial policymaking, selected using a snowball sampling method. The analysis was performed through open, axial, and selective coding. The findings indicate that the process of eliminating foreign exchange commitments faces five main themes: weak theoretical and regulatory framework, institutional inconsistencies and inter-organizational conflicts, inefficiencies in financial reporting, structural and operational challenges, and shortcomings in professional training and capacity building. Each theme is supported by axial and conceptual codes that reveal the root causes of inefficiency in standardization. The existence of serious gaps in accounting standards related to foreign exchange commitments, together with inter-sectoral conflicts, highlights the urgent need to reform the regulatory framework and develop specific standards in this field. A significant practical implication of this research is the necessity of designing a dedicated accounting standard for eliminating foreign exchange commitments. The findings further show that the absence of such a standard has led to inconsistent interpretations by companies and auditors. Therefore, the Auditing Organization and the Accounting Standards Board, in cooperation with the Central Bank, must develop a national standard that explicitly addresses foreign currency translation methods, timing of revenue recognition, and full disclosure of the repatriation of export proceeds.

کلیدواژه‌ها English

Currency Commitment
Standardization
Accounting
Financial Reporting
1)      بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (1401). دستورالعملهای رفع تعهد ارزی. تهران: اداره سیاستها و مقررات ارزی. دریافتشده از https://cbi.ir/datedlist/3354.aspx
2)      بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران  (1402). بخشنامهها و ضوابط بازگشت ارز حاصل از صادرات. دریافتشده از https://cbi.ir/datedlist/3354.aspx
3)      حاجیرضایی، ق.، پورابراهیمی، ع.، آریا، ک.، و طلوعی اشلقی، ع (1403). بررسی اثرات متقابل سیاستهای ارزی بانک مرکزی (نرخ ارز) بر متغیرهای کلان اقتصادی با رویکرد تحلیل دینامیکی. دانش مالی تحلیل اوراق بهادار، ۱۷(۶۴)، ۱–۱۷.
4)      حسنزاده، ا.، حیدری، ح.، شهبازی، ک.، و محسنی زنوزی، س. ج (1400). تحلیل چندبعدی از نرخ ارز و نااطمینانی آن در پویایی رشد اقتصادی ایران. فصلنامه تحقیقات اقتصادی، ۵۶(۲)، ۲۹۱–۳۲۳. https://doi.org/10.22059/jte.2021.317222.1008419
5)      حیدری، ح.، و احمدزاده، ع (1394). تغییرات نرخ ارز و اثر آن بر زنجیره قیمتها در ایران. پژوهشنامه بازرگانی، ۱۹(۷۴)، ۱–۳۸.
6)      خیرالهپورسرائی، م.، حاجی، غ.، و فطرس، م  (1400). بررسی تأثیر نااطمینانی نرخ ارز و نرخ تورم بر درآمدهای مالیاتی در ایران. پژوهشنامه مالیات، ۲۹(۵۲)، ۱۰۹–۱۳۰. http://dx.doi.org/10.52547/taxjournal.29.52.109
7)      کاویانی، ز.، فامیل محمدی، م. م.، و بیرجندی، م. ص  (1403). مروری بر چالشهای تعیین ارزش کالاهای صادراتی. ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، ۳۲(8)، ۲۰۱۶۵. https://doi.org/10.22034/report.mrc.2024.1403.32.8.20165
8)      مرادی، م.، و احمدی، ن (1403). تأثیر تغییرات نرخ ارز بر عملکرد شرکتهای صادراتی و وارداتی. دومین کنفرانس بینالمللی حقوق، مدیریت، علوم تربیتی، روانشناسی و مدیریت برنامهریزی آموزشی، تهران.
9)      شیرعالی، س.، عبدالرحیمی، م.، و آزموده، ب (1401). تعهدات ارزی، علل و راهکارهای حقوقی برونرفت از عدم ایفای تعهد. دوفصلنامه مبانی فقهی حقوق اسلامی، ۱۵(2)، ۵۷۵–۵۹۴.
10)  قزلباش، م.، و زمانی، م. ع (1401). آسیبشناسی سازوکارهای مدیریت ارزی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در بحرانهای ارزی با تأکید بر بحران ارزی سال ۱۳۹۷. فصلنامه راهبرد اقتصادی، ۱۱(43)، ۷۹–۱۱۴. https://doi.org/10.22034/es.2023.338702.1575
11)  راعی، ر.، حسنزاده، پ.، و بایزدی، ا (1396). بررسی اثر نوسانات نرخ ارز بر میزان سودآوری شرکتهای صادراتی پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران. تحقیقات حسابداری و حسابرسی، ۹(35)، ۵–۲۰.
 
Reference
1)       Central Bank of the Islamic Republic of Iran. (2022). Instructions for the elimination of foreign exchange commitment. Tehran: Department of Foreign Exchange Policies and Regulations. [In Persian]
2)       Central Bank of the Islamic Republic of Iran. (2023). Circulars and regulations for the return of foreign exchange from exports. [In Persian]
3)       Freeman, R. E. (1984). Strategic management: A stakeholder approach. Boston: Pitman.
4)       Hajirezaei, G. A., Pourabrahimi, A. R., Aria, K., & Toloei Ashlaghi, A. (2024). Examining the interaction effects of Central Bank foreign exchange policies on macroeconomic variables with a dynamic analysis approach. Financial Science of Securities Analysis, 17(64), 1–17. [In Persian]
5)       Hassanzadeh, A., Heidari, H., Shahbazi, K., & Mohseni Zonouzi, S. J. (2021). Multidimensional analysis of the exchange rate and its uncertainty in the dynamics of Iran's economic growth. Journal of Economic Research, 56(2), 291–323. https://doi.org/10.22059/jte.2021.317222.1008419
6)       Heydari, H., & Ahmadzadeh, A. (2015). Exchange rate pass-through in pricing chain in Iran. Iranian Journal of Trade Studies, 19(74), 1–38.
7)       Ighosewe, E. (2022). Accounting information and value relevance: A quinquennial comparison of pre- and post-IFRS adoption of listed firms in Nigeria and South Africa. Modern Economy, 13, 1006–1023. https://doi.org/10.4236/me.2022.137053
8)       International Federation of Accountants (IFAC). (2023). Guidance on currency accounting in high-volatility environments.
9)       Jensen, M. C., & Meckling, W. H. (1976). Theory of the firm: Managerial behavior, agency costs and ownership structure. Journal of Financial Economics, 3(4), 305–360. https://doi.org/10.1016/0304-405X(76)90026-X
10)    Kaviani, Z., Famil Mohammadi, M. M., & Birjandi, M. S. (2024). A review of the challenges of determining the value of exported goods. Monthly Journal of Expert Reports of the Islamic Consultative Assembly Research Center, 32(8), 20165. https://doi.org/10.22034/report.mrc.2024.1403.32.8.20165 [In Persian]
11)    Kheirollahporsaraee, M., Haji, G., & Fotros, M. (2022). Investigating the impact of exchange and inflation rates uncertainties on tax revenues in Iran. Journal of Tax Research, 29(52), 109–130. http://dx.doi.org/10.52547/taxjournal.29.52.109 [In Persian]
12)    Mirzaei, A., & Saeedi, A. (2023). Currency shocks, accounting transparency and the cost of equity capital: Evidence from Iran. Emerging Markets Review, 54, 100897. https://doi.org/10.1016/j.ememar.2022.100897
13)    Moradi, M and Ahmadi, N, (2014), The effect of exchange rate changes on the performance of exporting and importing companies, Second International Conference on Law, Management, Educational Sciences, Psychology and Educational Planning Management, Tehran. [In Persian]
14)    Posner, R. A. (1974). Theories of economic regulation. The Bell Journal of Economics and Management Science, 5(2), 335–358.
15)    Qezelbash, M., & Zamani, M. A. (2022). Pathology of the currency market management mechanisms by the Central Bank of Iran in currency crises. Economic Strategy, 11(43), 79–114. https://doi.org/10.22034/es.2023.338702.1575 [In Persian]
16)    Raei, R., Hasanzade, P., & Bayazidi, A. (2017). The impact of exchange rate fluctuations on profitability of listed export companies in Tehran Stock Exchange. Accounting and Auditing Research, 9(35), 5–20. [In Persian]
17)    Shiraali, S., Abdolrahimi, M., & Azmoudeh, B. (2018). Foreign exchange obligations, causes and legal solutions for non-fulfillment of obligations. Bi-Quarterly Journal of Jurisprudential Fundamentals of Islamic Law, 15(2), 575–594. [In Persian]
18)    Suchman, M. C. (1995). Managing legitimacy: Strategic and institutional approaches. Academy of Management Review, 20(3), 571–610.
19)    Terzi, S., Oktem, R., & Sen, I. K. (2013). Impact of adopting International Financial Reporting Standards: Empirical evidence from Turkey. International Business Research, 6(4), 55–66. https://doi.org/10.5539/ibr.v6n4p55
20)    Zeff, S. A. (2002). ‘Political’ lobbying on proposed standards: A challenge to the IASB. Accounting Horizons, 16(1), 43–54. https://doi.org/10.2308/acch.2002.16.1.43–54
 
 

  • تاریخ دریافت 25 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 10 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 22 شهریور 1404