پژوهشنامه بازرگانی

پژوهشنامه بازرگانی

نقدی بر نوآوری‌ها و نارسایی‌های دستورالعمل اجرائی چک الکترونیک مصوب 1402 در خصوص رژیم حقوقی حاکم بر چک‌های تمام الکترونیک

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی - دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
2 دانشجوی کارشناسی حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
چکیده
بعد از رواج چک‌های کاغذی به دنبال قانون تجارت 1311 و قانون صدور چک 1355 و متعاقباً پیدایش و شیوع چک‌های نیمه‌الکترونیک موسوم به صیادی بعد از اصلاحات قانون صدور چک در سال‌های 1397 و 1400، کمیسیون ابزارهای پرداخت و تسویه بانک مرکزی ایران در سال 1402 و در راستای تبعیت از سیاست فنی ایجاد چک‌های تمام‌الکترونیک و حذف کاغذ در فرایند ایجاد و صدور چک، اقدام به وضع دستورالعمل اجرائی چک الکترونیک نمود که برغم اهمیت آن، تاکنون توسط جامعه حقوقی مورد نقد و تحلیل علمی قرار نگرفته است و نقدهای صورت گرفته محدود به مقررات چک‌های نیمه‌الکترونیک (صیادی) شده است این در حالی است که دستورالعمل مزبور، حاوی نکات ماهوی و شکلی در خصوص این سند تجارتی مهم و رایج است و لازم است که برای رفع نسبی این خلا تحقیقاتی بدان پرداخته شود به‌ویژه آن که امروزه برخی بانک‌ها اقدام به صدور و انتشار دسته‌چک‌های الکترونیک کرده‌اند که می‌توان به چکنوی بانک صادرات اشاره کرد و چون این دسته‌چک‌ها، در کنار قانون صدور چک، تابع مقررات دستورالعمل فوق هستند لازم است نوآوری‌ها و نارسایی‌های آن مورد نقد علمی قرار گیرد. بر این اساس، مقاله حاضر با روش کیفی و شیوه توصیفی-تحلیلی در صدد پاسخ به این سوالات است که آیا تفاوت‌های حاکم بر چک الکترونیک در مقایسه با چک کاغذی، به تسهیل روابط ناشی از صدور و گردش چک انجامیده است یا آنکه بر پیچیدگی این روابط افزوده است؟ به‌علاوه با توجه به ویژگی‌های خاص چک الکترونیک -از جمله امضای الکترونیک، ثبت در سامانه‌های بانکی، شیوه صدور و انتقال غیرکاغذی، تضمین‌های پیش‌بینی‌شده و نحوه صدور گواهی عدم پرداخت- این پرسش مطرح می‌شود که قانون‌گذار چه نوع حمایت‌ها و تضمین‌هایی را برای این سند نوین در مقایسه با چک کاغذی در نظر گرفته است؟ همچنین این ابعام وجود دارد که آیا «دستورالعمل» به‌عنوان یک دستاورد نوین، می‌تواند به‌طور جامع و فراگیر پاسخگوی تمامی جنبه‌های حقوقی چک الکترونیک باشد یا خیر. فرضیه این نوشتار آن است که متن مارالذکر برغم برخورداری از چند نوآوری، دارای ایرادات چندی است که می‌تواند رویه قضایی و حقوق اشخاص درگیر با چک‌های الکترونیک را دچار چالش کند. این پژوهش کوشیده است تا ضمن بیان مفاهیم و مبانی موضوع و نقد دستورالعمل، راه‌کارهای مشخص و کاربردی به گروه‌های بهره‌بردار از نتایج تحقیق ارائه دهد. الکترونیک شدن اسناد تجاری گامی در جهت روزآمدسازی حقوق تجارت است که با ثبت دیجیتال، امضای الکترونیکی و تمرکز اطلاعات در سامانه‌های بانکی مانند سامانه صیاد، امنیت، سرعت، شفافیت و قابلیت رهگیری معاملات را افزایش داده و از جعل و دستکاری می‌کاهد. در مقابل، وابستگی به اینترنت و سامانه‌ها، احتمال ضعف در احراز هویت دیجیتال، دشواری استفاده برای افراد کم‌سواد دیجیتال و پیچیدگی اثبات برخی ایرادات در دعاوی، از مهم‌ترین چالش‌های این نظام محسوب می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Critique of the Innovations and Shortcomings of the Executive Directive on Electronic Checks A Critique of the Innovations and Shortcomings of the Executive Directive on Electronic Checks (Enacted in 2023) Regarding the Legal Regime Governing Fully Electronic Checks

نویسندگان English

Mohsen Sadeghi 1
Zahra Sadat Seyyed Hashemi 2
Mahsa Khalili 2
1 Associate-Professor, Faculty of Law and Political Sciences at University of Tehran
2 Bachelor of Law, University of Tehran
چکیده English

Following the extensive use of paper checks under the Iranian Commercial Law (1932) and the Law on Issuance of Checks (1976), Iran introduced semi-electronic Sayadi checks through amendments adopted in 2018 and 2021. In continuation of this digitalization process, the Central Bank of Iran issued the Executive Directive on Electronic Checks in 2023 to establish fully electronic checks and eliminate paper-based procedures. Despite the directive’s importance, it has not yet received comprehensive legal and academic analysis, even though some banks, including Bank Saderat Iran, have already launched electronic checkbook systems such as Cheknov. This article adopts a qualitative, descriptive-analytical approach to examine whether electronic checks simplify legal relations arising from issuance and circulation or create additional legal complexities. It further analyzes the legal protections and guarantees governing electronic checks, particularly regarding electronic signatures, digital registration, electronic transfer methods, safeguards, and certificates of non-payment. The study also evaluates whether the directive can adequately address all legal dimensions of this modern commercial instrument. The article argues that, although the directive introduces important innovations, it also contains significant shortcomings that may create challenges for judicial practice and the rights of parties involved in electronic checks. The research therefore critically examines the directive and proposes practical legal solutions. The study concludes that electronic checks improve security, transparency, speed, and traceability in commercial transactions through centralized banking systems such as Sayad. However, challenges remain, including dependence on digital infrastructure, weaknesses in digital identity verification, limited digital literacy among users, and evidentiary difficulties in litigation.

کلیدواژه‌ها English

Electronic Cheque
Executive By-Law on Electronic Cheques
Commercial Law
Law Of Negotiable Instruments
-         اسکینی، ربیعا، (1393)، حقوق تجارت (برات، سفته، قبض انبار، اسناد در وجه حامل و چک)، چاپ یازدهم، تهران: انتشارات سمت
-         سپاهی، امیر، (1393)، حقوق اسناد (کاغذی-الکترونیکی)، چاپ اول، تهران: انتشارات دادگستر
-         شکوری‌مقدم، محسن، (1384)، حقوق تجارت الکترونیکی، جلد اول، تهران: نشر ذره
-         السان، مصطفی، 1384، تشکیل قرارداد‌های الکترونیکی، فصلنامه پژوهشنامه بازرگانی، شماره36، صص 141-184
-         ساردوئی‌نسب، محمد؛ طاهری، احد، (1392)، چک الکترونیکی، مجله علمی-پژوهشی حقوق خصوصی، دوره دهم، شماره اول، صص 87-111
-         صادقی، محسن، 1404، تاثیر الکترونیک شدن چک بر مهلت‌های مراجعه به ظهرنویسان (همراه با نقد دو رای قضایی)، گاهنامه علمی- دانشجویی عدلیه، شماره 11، صص 5-13
-         صادقی، محسن، حاجبانی، محمدجواد، 1404، عدم تأیید چک صیادی توسط دارنده در سامانه و چالش صادرکننده در دریافت دسته‌چک جدید: نقد راه کارهای حقوقی، فصلنامه پژوهشنامه بازرگانی، شماره 115، تابستان، صص 35-66
-         صادقی، محسن، ناصر، مهدی، 1399، خطرات حقوقی امضای الکترونیکی و الزامات قانونی پیشگیری از آن‌ها (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و آمریکا)، فصلنامه پژوهشی بازرگانی، شماره 96، پاییز، صص 189-224
-         عبدی‌پور فرد، ابراهیم، (1401)، چالش‌های حقوقی قانون صدور چک، حقوق اسلامی، سال نوزدهم، شماره 72، صص243-267
-         کریمی، عباس؛ قاسم‌پور، امین؛ شهباز قهفرخی، سجاد، (1401)، انکار و تردید نسبت به چک‌های الکترونیکی، فصلنامه تحقیقات حقوقی ویژه‌نامه حقوق و فناوری، شماره 99، صص 11-34
-         نصیری مفخم، فریا؛ نعمت‌بخش، محمدعلی؛ برآنی دستجردی، احمد، (1383)، رهیافتی به سمت چک الکترونیکی با تحلیل نظام پرداخت چک در ایران، پژوهشنامه بازرگانی، شماره 32، صص 55-104
 
-         Eskini, R. (2014). Commercial Law (Bill of exchange, Promissory note, Warehouse receipt, Bearer instruments, and Cheque) (11th ed.). Tehran: SAMT Publications. [In Persian]
-         Sepahi, A. (2014). Law of Instruments (Paper-Electronic) (1st ed.). Tehran: Dadgostar Publications. [In Persian]
-         Shakouri Moghadam, M. (2005). Electronic Commerce Law (Vol. 1). Tehran: Zarre Publications. [In Persian]
-         Elsan, M. (2005). Formation of electronic contracts. Business Research Quarterly, (36), 141-184. [In Persian]
-         Sardouei Nasab, M., & Taheri, A. (2013). Electronic cheque. Private Law Journal, 10(1), 87-111. https://doi.org/10.22059/jolt.2013.50486 [In Persian]
-         Sadeghi, M., & Hajjbani, M. J. (2025). Failure of the Siadi cheque confirmation by the holder in the system and the issuer’s challenge in obtaining a new cheque book: A critique of legal solutions. Business Research Quarterly, (115), 35-66. https://doi.org/10.22034/ijts.2025.2048863.4084. [In Persian]
-         Sadeghi, M., & Naser, M. (2020). Legal risks of electronic signature and legal requirements for their prevention (A comparative study in Iranian and U.S. law). Business Research Quarterly, (96), 189-224.  https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17350794.1399.24.96.7.0 [In Persian]
-         Abdipour Fard, E. (2022). Legal challenges of the Cheque Issuance Act. Islamic Law Journal, 19(72), 243-267. [In Persian]
-         Karimi, A., Ghasempour, A., & Shahbaz Ghahferokhi, S. (2022). Denial and objection regarding electronic cheques. Legal Research Quarterly - Special Issue on Law and Technology, (99), 11-34. 10.29252/jlr.2022.220933.1867 [In Persian]
-         Nasiri Mofakham, F., Nematbakhsh, M. A., & Barani Dastjerdi, A. (2004). An approach toward the electronic cheque by analyzing the cheque payment system in Iran. Business Research Quarterly, (32), 55-104. [In Persian]
-         ICC Uniform Customs and Practice for Documentary Credits for Electronic Presentation (EUCP) Version 2.1
-         UNCITRAL Model Law on Electronic Transferable Records 2017
-         United Nations Commission on International Trade Law (UNCITRAL), Model Law on Electronic Commerce
 

  • تاریخ دریافت 23 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 05 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 06 اسفند 1404