موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی پژوهشنامه بازرگانی 1735-0794 30 118 2026 03 21 Identifying Locational Advantages and Industrial Specialization Patterns through the Analysis of Industrial Activities in the Khorasan Region Provinces شناخت مزیت‌های مکانی و الگوهای تخصص‌گرایی صنعتی براساس تحلیل رشته‌فعالیت‌های صنعتی در استان‌های منطقه خراسان 97 136 736013 10.22034/ijts.2026.2083727.4238 FA مصطفی محمدی دانشجوی دکترا، عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، تهران، ایران محمدعلی فائضی‌راد دکتری‌ تخصصی، عضو هیات علمی دانشکده مهندسی صنایع، دانشگاه علم و صنعت ایران، تهران، ایران میثم بشیری دانشجوی دکترا، عضو هیات علمی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازگانی،‌تهران، ایران Journal Article 2026 02 03 Uneven industrial distribution and spatial concentration remain major challenges for regional development and territorial planning in developing economies. Identifying locational advantages and regional specialization patterns is therefore essential for designing effective place-based industrial policies. This study investigates industrial specialization and spatial concentration patterns in the Khorasan planning region of Iran, comprising Razavi Khorasan, North Khorasan, and South Khorasan provinces. Methodologically, the research adopts a descriptive-analytical approach and applies three regional analysis indicators, including the Location Quotient (LQ), the Gini coefficient of geographical concentration, and the Gini coefficient of regional specialization. The analysis is conducted at the four-digit ISIC industrial activity level using employment and value-added data derived from the Census of Industrial Establishments with 10 employees and more, published by the Statistical Center of Iran for the period 2002-2019. The findings indicate that the industrial structure of the region follows an uneven concentration pattern in which only a limited number of industrial activities possess stable locational advantages. The results further reveal that geographical proximity among provinces has not necessarily led to structural convergence. Razavi Khorasan demonstrates a relatively diversified and specialized industrial structure, whereas North and South Khorasan remain largely dependent on resource-based and primary-stage industrial activities with limited industrial diversification. Food industries and non-metallic mineral products constitute the principal common cores of industrial specialization across the region. The study highlights the importance of place-based industrial policy, regional value-chain upgrading, and selective specialization strategies for achieving more balanced and sustainable regional industrial development. توزیع نامتوازن فعالیت‌های صنعتی و تمرکز جغرافیایی آن‌ها، یکی از چالش‌های اساسی سیاست‌گذاری توسعه در اقتصادهای در حال گذار است. با توجه به تنوع اقلیمی، منابع طبیعی و ظرفیت‌های تولیدی مناطق مختلف کشور، طراحی راهبردهای توسعه صنعتی نیازمند شناسایی الگوهای تخصص‌گرایی منطقه‌ای و مزیت‌های مکانی مؤثر بر ساختار فضایی صنعت است. پژوهش حاضر با هدف شناخت مزیت‌های مکانی و الگوهای تخصص‌گرایی صنعتی، به تحلیل الگوی تخصص‌گرایی و تمرکز فضایی صنعت در استان‌های منطقه خراسان می‌پردازد. از منظر روش‌شناسی، این مطالعه توصیفی-تحلیلی بوده و فرآیند اجرای آن مبتنی بر محاسبه سه شاخص ضریب مکانی، ضریب جینی تمرکز جغرافیایی و ضریب جینی تخصصی‌شدن منطقه‌ای برای رشته‌فعالیت‌های صنعتی در سطح کدهای ۴ رقمی آیسیک است. داده‌های پژوهش از آمار کارگاه‌های صنعتی مرکز آمار ایران طی دوره زمانی 98-۱۳۸۱ استخراج شده است. نوآوری اصلی این پژوهش در تلفیق تحلیل تخصص‌گرایی صنعتی با منطق آمایش منطقه‌ای در سطح یک منطقه چنداستانی نهفته است. افزون بر این، پژوهش با تفکیک مسیرهای توسعه صنعتی استان‌های عضو یک منطقه، نشان می‌دهد که هم‌جواری فضایی لزوماً به همگرایی ساختاری منجر نمی‌شود و کیفیت تخصص‌یابی و عمق زنجیره ارزش، نقش تعیین‌کننده‌تری نسبت به صرف تمرکز جغرافیایی دارند. بدین‌ترتیب، مقاله شکاف موجود در ادبیات بین‌المللی پیرامون تحلیل تجربی تخصص‌یابی هوشمند در مناطق چنداستانی اقتصادهای در حال توسعه را تا حدی پوشش می‌دهد. یافته‌های پژوهش حاکی است که ساختار صنعتی منطقه مورد مطالعه از الگوی تمرکز نامتوازن پیروی کرده و تنها تعداد محدودی از رشته‌فعالیت‌ها از مزیت نسبی پایدار برخوردارند و قابلیت نقش‌آفرینی در شکل‌دهی مزیت‌های مکانی منطقه‌ای را دارند. نوسانات ضریب مکانی در برخی فعالیت‌ها نیز نشان‌دهنده شکنندگی مزیت‌های صنعتی و وابستگی آن‌ها به شرایط نهادی و سیاستی است. پژوهش نشان می‌دهد که ساختار صنعتی سه استان از پارادایم‌های متمایزی تبعیت می‌کند: خراسان رضوی با الگوی «تنوع تخصص‌یافته» به بلوغ صنعتی رسیده، در حالی که خراسان شمالی و جنوبی در مرحله شکننده «پیشاتخصص‌یابی منبع‌محور» قرار دارند. صنایع غذایی و محصولات کانی غیرفلزی هسته‌های مشترک مزیت نسبی هر سه استان هستند. در نهایت، سیاست‌های صنعتی باید به سمت تخصص‌یابی هوشمند و ارتقای زنجیره ارزش متناسب با هر زیرمنطقه حرکت کند.

https://pajooheshnameh.itsr.ir/article_736013_a2b5f2c1d0858b59980489b7cd3be56f.pdf