موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی پژوهشنامه بازرگانی 1735-0794 30 118 2026 03 21 Institutional Analysis of the Causes of Delay in the Ratification and Implementation of Trade Agreements Related to Iran:A Case Study of the Iran-Eura: تحلیل نهادی پیرامون علل تأخیر در تصویب و اجرای موافقتنامه‌های تجاری مرتبط با ایران؛ مطالعه موردی موافقتنامۀ تجارت آزاد ایران و اوراسیا 1 20 735772 10.22034/ijts.2026.2081104.4230 FA محمدرضا مولایاری دانشجو دکتری خط‌مشی‌گذاری عمومی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس 0009-0006-9935-4096 حسن دانایی فرد استاد گروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0000-0003-1805-7323 احسان سلطانی فر استادیار گروه بازرگانی، دانشکدگان مدیریت، دانشگاه تهران 0000-0003-3271-174X سید محمد طاها اطهری دانشجو کارشناسی ارشد، مدیریت بازرگانی، دانشگاه امام صادق (ع) Journal Article 2025 12 16 Given the growing role of regional trade arrangements in organizing trade flows and deepening economic integration, one of the persistent challenges of Iran’s trade policy lies in the structural and protracted delays in the ratification and implementation of trade agreements. Focusing on this issue, the present study seeks to explain the institutional and bureaucratic mechanisms that continuously reproduce these delays throughout the processes of policymaking and commitment enforcement. Employing a qualitative approach based on document analysis and semi structured interviews, the data were analyzed through the theoretical lens of state capacity. The findings reveal that stagnation in advancing trade agreements results from the interplay of several structural logics. A self-reliance-oriented logic embedded in industrial and trade policy frames imports as a normative threat to national autonomy and steers decision making toward caution, restriction, and postponement. This logic is further reinforced by structural external pressures induced by sanctions, which divert trade policymaking from a programmatic path toward short term and reactive responses. Simultaneously, the erosion of technical and human capacity within trade institutions together with institutional fragmentation and the absence of a central coordinating authority exposes the negotiation-ratification-implementation cycle to sectoral frictions, bureaucratic inertia, and administrative resistance. Coupled with policy instability and frequent regulatory shifts, these conditions complicate compliance with international commitments and erode the confidence of foreign partners. The analysis demonstrates that the roots of these delays lie in deficiencies across the core pillars of state capacity, namely institutional integration, coordination, bureaucratic efficiency, and accountability. Accordingly, reforming Iran’s trade policy requires rebuilding bureaucratic capacity, strengthening specialized institutions, establishing a central coordinating authority, and stabilizing trade regulations. با توجه به نقش فزاینده ترتیبات تجاری منطقه‌ای در ساماندهی جریانات تجاری و تعمیق ادغام اقتصادی، یکی از چالش‌های مزمن سیاست تجاری ایران، تأخیرهای ساختاری و طولانی در تصویب و اجرای موافقتنامه‌های تجاری است. پژوهش حاضر با تمرکز بر این مسئله، می‌کوشد سازوکارهای نهادی و بروکراتیکی را تبیین کند که این تأخیرها را به‌صورت پایدار در فرآیند سیاستگذاری و اجرای تعهدات تجاری بازتولید می‌کنند. این مطالعه با رویکردی کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی و مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته انجام شده و داده‌ها در چارچوب نظری «ظرفیت دولت» مورد واکاوی قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که کندی در پیشبرد موافقتنامه‌های تجاری برآیند برهم‌کنش چند منطق ساختاری است. «منطق استقلال‌محور» نهادینه‌شده در سیاست صنعتی و تجاری، واردات را تهدیدی هنجاری برای خوداتکایی تلقی کرده و تصمیم‌گیری را به سمت احتیاط، محدودسازی و تعلیق سوق می‌دهد. این منطق در بستر «فشارهای ساختاری بیرونی» ناشی از تحریم‌ها تشدید می‌شود که سیاست تجاری را از مسیر برنامه ‌محور خارج کرده و آن را به کنش‌های واکنشی و کوتاه‌مدت فرو می‌کاهد. همزمان، «فرسایش ظرفیت فنی و انسانی» در نهادهای متولی، در کنار «ناهماهنگی نهادی» و فقدان مرکزیت سیاست تجاری، چرخه مذاکره، تصویب و اجرا را در معرض اصطکاک‌های بخشی، کندی‌های بروکراتیک و مقاومت‌های اجرایی قرار می‌دهد. این وضعیت در پیوند با بی‌ثباتی سیاستی و تغییرات مکرر مقررات، اجرای تعهدات بین‌المللی و اعتمادسازی نزد شرکای خارجی را به‌طور جدی تضعیف می‌کند. تحلیل نهایی نشان می‌دهد که ریشه این تأخیرها را باید در ضعف بنیان‌های کلیدی حکمرانی شامل «یکپارچگی»، «هماهنگی»، «رسانایی بروکراتیک» و «پاسخگویی» جست‌وجو کرد. بر این اساس، اصلاح سیاست تجاری ایران مستلزم بازسازی ظرفیت بروکراتیک، تقویت نهادهای تخصصی، ایجاد مرکزیت نهادی برای هدایت سیاست تجاری و تثبیت قواعد پایدار تجاری است.

https://pajooheshnameh.itsr.ir/article_735772_554aba6b0c55bda126db833521093b5d.pdf