موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی پژوهشنامه بازرگانی 1735-0794 30 118 2026 03 21 A Critique of the Innovations and Shortcomings of the Executive Directive on Electronic Checks A Critique of the Innovations and Shortcomings of the Executive Directive on Electronic Checks (Enacted in 2023) Regarding the Legal Regime Governing Fully Electronic Checks نقدی بر نوآوری‌ها و نارسایی‌های دستورالعمل اجرائی چک الکترونیک مصوب 1402 در خصوص رژیم حقوقی حاکم بر چک‌های تمام الکترونیک 192 190 735770 10.22034/ijts.2026.2077815.4214 FA محسن صادقی دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی - دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران زهراسادات سیدهاشمی دانشجوی کارشناسی حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران مهسا خلیلی دانشجوی کارشناسی حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران Journal Article 2025 11 14 Following the extensive use of paper checks under the Iranian Commercial Law (1932) and the Law on Issuance of Checks (1976), Iran introduced semi-electronic Sayadi checks through amendments adopted in 2018 and 2021. In continuation of this digitalization process, the Central Bank of Iran issued the Executive Directive on Electronic Checks in 2023 to establish fully electronic checks and eliminate paper-based procedures. Despite the directive’s importance, it has not yet received comprehensive legal and academic analysis, even though some banks, including Bank Saderat Iran, have already launched electronic checkbook systems such as Cheknov. This article adopts a qualitative, descriptive-analytical approach to examine whether electronic checks simplify legal relations arising from issuance and circulation or create additional legal complexities. It further analyzes the legal protections and guarantees governing electronic checks, particularly regarding electronic signatures, digital registration, electronic transfer methods, safeguards, and certificates of non-payment. The study also evaluates whether the directive can adequately address all legal dimensions of this modern commercial instrument. The article argues that, although the directive introduces important innovations, it also contains significant shortcomings that may create challenges for judicial practice and the rights of parties involved in electronic checks. The research therefore critically examines the directive and proposes practical legal solutions. The study concludes that electronic checks improve security, transparency, speed, and traceability in commercial transactions through centralized banking systems such as Sayad. However, challenges remain, including dependence on digital infrastructure, weaknesses in digital identity verification, limited digital literacy among users, and evidentiary difficulties in litigation. بعد از رواج چک‌های کاغذی به دنبال قانون تجارت 1311 و قانون صدور چک 1355 و متعاقباً پیدایش و شیوع چک‌های نیمه‌الکترونیک موسوم به صیادی بعد از اصلاحات قانون صدور چک در سال‌های 1397 و 1400، کمیسیون ابزارهای پرداخت و تسویه بانک مرکزی ایران در سال 1402 و در راستای تبعیت از سیاست فنی ایجاد چک‌های تمام‌الکترونیک و حذف کاغذ در فرایند ایجاد و صدور چک، اقدام به وضع دستورالعمل اجرائی چک الکترونیک نمود که برغم اهمیت آن، تاکنون توسط جامعه حقوقی مورد نقد و تحلیل علمی قرار نگرفته است و نقدهای صورت گرفته محدود به مقررات چک‌های نیمه‌الکترونیک (صیادی) شده است این در حالی است که دستورالعمل مزبور، حاوی نکات ماهوی و شکلی در خصوص این سند تجارتی مهم و رایج است و لازم است که برای رفع نسبی این خلا تحقیقاتی بدان پرداخته شود به‌ویژه آن که امروزه برخی بانک‌ها اقدام به صدور و انتشار دسته‌چک‌های الکترونیک کرده‌اند که می‌توان به چکنوی بانک صادرات اشاره کرد و چون این دسته‌چک‌ها، در کنار قانون صدور چک، تابع مقررات دستورالعمل فوق هستند لازم است نوآوری‌ها و نارسایی‌های آن مورد نقد علمی قرار گیرد. بر این اساس، مقاله حاضر با روش کیفی و شیوه توصیفی-تحلیلی در صدد پاسخ به این سوالات است که آیا تفاوت‌های حاکم بر چک الکترونیک در مقایسه با چک کاغذی، به تسهیل روابط ناشی از صدور و گردش چک انجامیده است یا آنکه بر پیچیدگی این روابط افزوده است؟ به‌علاوه با توجه به ویژگی‌های خاص چک الکترونیک -از جمله امضای الکترونیک، ثبت در سامانه‌های بانکی، شیوه صدور و انتقال غیرکاغذی، تضمین‌های پیش‌بینی‌شده و نحوه صدور گواهی عدم پرداخت- این پرسش مطرح می‌شود که قانون‌گذار چه نوع حمایت‌ها و تضمین‌هایی را برای این سند نوین در مقایسه با چک کاغذی در نظر گرفته است؟ همچنین این ابعام وجود دارد که آیا «دستورالعمل» به‌عنوان یک دستاورد نوین، می‌تواند به‌طور جامع و فراگیر پاسخگوی تمامی جنبه‌های حقوقی چک الکترونیک باشد یا خیر. فرضیه این نوشتار آن است که متن مارالذکر برغم برخورداری از چند نوآوری، دارای ایرادات چندی است که می‌تواند رویه قضایی و حقوق اشخاص درگیر با چک‌های الکترونیک را دچار چالش کند. این پژوهش کوشیده است تا ضمن بیان مفاهیم و مبانی موضوع و نقد دستورالعمل، راه‌کارهای مشخص و کاربردی به گروه‌های بهره‌بردار از نتایج تحقیق ارائه دهد. الکترونیک شدن اسناد تجاری گامی در جهت روزآمدسازی حقوق تجارت است که با ثبت دیجیتال، امضای الکترونیکی و تمرکز اطلاعات در سامانه‌های بانکی مانند سامانه صیاد، امنیت، سرعت، شفافیت و قابلیت رهگیری معاملات را افزایش داده و از جعل و دستکاری می‌کاهد. در مقابل، وابستگی به اینترنت و سامانه‌ها، احتمال ضعف در احراز هویت دیجیتال، دشواری استفاده برای افراد کم‌سواد دیجیتال و پیچیدگی اثبات برخی ایرادات در دعاوی، از مهم‌ترین چالش‌های این نظام محسوب می‌شود.

https://pajooheshnameh.itsr.ir/article_735770_7cdf7057812728a5c5753a427326d005.pdf